Cumhuriyetin ilk yılları, yeni rejim için içerideki otoriteyi sağlamlaştırma mücadelesiyle geçti. Özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde, geleneksel aşiret yapıları ve dini liderler, Ankara’dan gelen köklü değişikliklere ve reformlara (halifeliğin kaldırılması, medreselerin kapatılması gibi) direnç gösterdi.
1. Koçgiri İsyanı (1921)
Bu isyan, Cumhuriyet’in ilanından hemen önce, Kurtuluş Savaşı sırasında gerçekleşti, ancak Cumhuriyet döneminin çatışmalarının habercisi niteliğindeydi.
Tarihleri: Şubat – Mart 1921
Liderleri: Alişan Bey, Haydar Bey, Nuri Dersimi.
Gerekçeleri: Ankara Hükümeti’nin otoritesini tanımama, Kürt bölgelerinde özerklik talebi ve yeni kurulan meclisin (TBMM) bu konudaki tutumuna tepki.
Bastıranlar: TBMM Hükümeti’ne bağlı Merkez Ordusu Komutanı Sakallı Nurettin Paşa komutasındaki birlikler ve Topal Osman Ağa’nın 42. ve 47. Giresun Alayları.
Cezalandırılmaları: İsyan kanlı bir şekilde bastırıldı. Lider kadrodan bazıları kaçtı, yakalananlar ise İstiklal Mahkemeleri’nde yargılandı.
2. Şeyh Said İsyanı (1925)
Cumhuriyet tarihinin en büyük ve en kapsamlı Kürt isyanıdır.
Tarihleri: 13 Şubat – 15 Nisan 1925
Lideri: Nakşibendi Şeyhi Said Efendi (Palu).
Gerekçeleri: Halifeliğin kaldırılması, laiklik ilkesinin getirilmesiyle “dinin elden gittiği” propagandası. Aynı zamanda, Kürt Teali Cemiyeti’ne bağlı “Azadi” örgütüyle bağlantılı olarak bağımsız bir Kürdistan devleti kurma amacı da güdülüyordu.
Bastıranlar: İsyanı bastırmak için Ali Fethi Okyar hükümeti yetersiz kalınca istifa etti, yerine İsmet İnönü başbakan oldu. Hükümet, Takrir-i Sükûn Kanunu‘nu çıkararak olağanüstü yetkiler aldı. Bölgeye gönderilen ordu birlikleri isyanı bastırdı.
Cezalandırılmaları: Şeyh Said ve 47 isyancı lider, Diyarbakır’da kurulan İstiklal Mahkemesi‘nde yargılandı ve 29 Haziran 1925’te idam edildi. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası da isyanla bağlantılı olduğu gerekçesiyle kapatıldı.
3. Ağrı Ayaklanmaları (1926-1930)
Bir dizi halinde gelişen bu isyanlar, uluslararası boyutu da olan önemli olaylardır.
Tarihleri: 1926’da başlayıp, ana isyan 1927’de zirve yaptı ve 1930’da bastırıldı.
Lideri: İhsan Nuri Paşa (Hoybun Cemiyeti’nin askeri kanat lideri).
Gerekçeleri: Türkiye-İran sınırı üzerindeki statü belirsizliği, Hoybun Cemiyeti’nin bağımsız Kürdistan devleti kurma hedefi ve merkezi yönetimin bölgedeki askeri varlığına tepki.
Bastıranlar: Türk Silahlı Kuvvetleri’nin kapsamlı hava destekli operasyonları sonucunda isyan bastırıldı.
Cezalandırılmaları: Lider İhsan Nuri Paşa İran’a sığındı ve orada sürgünde yaşadı. Yakalanan diğer isyancılar yargılandı. İsyanın bastırılmasıyla bölgedeki aşiret reisleri batı illerine sürgün edildi.
4. Dersim İsyanı (1937-1938)
Cumhuriyet döneminin son büyük çaplı isyanıdır.
Tarihleri: 1937-1938
Lideri: Seyit Rıza (Dersim’in aşiret liderlerinden).
Gerekçeleri: 1934 İskan Kanunu ile devletin Dersim’de (Tunceli) otorite kurma çabası, iskan politikaları, vergi toplama girişimleri ve modern eğitim/yönetim anlayışına karşı geleneksel aşiret yapısının direnci.
Bastıranlar: Türk Silahlı Kuvvetleri, yoğun askeri operasyonlar, hava bombardımanları ve Zini Gediği Katliamı ile isyanı bastırdı. Operasyonları o dönemin Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak komuta etti, bölgedeki askeri birliklerin başında ise Abdullah Alpdoğan Paşa vardı.
Cezalandırılmaları: Seyit Rıza ve birçok aşiret lideri, Elazığ’da kurulan askeri mahkemede yargılanarak idam edildi. Bölgeye yönelik kapsamlı bir tenkil (cezalandırma/bastırma) ve iskan politikası uygulandı.
Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan sonra, merkezi otoritenin tesisi, modernleşme reformları ve ulus-devlet inşası süreçlerine tepki olarak çeşitli Kürt isyanları yaşanmıştır. Bu isyanlar, genellikle dini ve aşiret temelli yapıların modern devlete adaptasyon zorlukları, bağımsızlık arzusu ve dış kışkırtmalar gibi çok boyutlu gerekçelere dayanır.
Kaynakca:
Bu olayları ayrıntılı olarak ele alan başlıca kaynaklar arasında şunlar yer almaktadır:
Akademik monografiler ve makaleler:
- McDowall, David: Kürtlerin Modern Tarihi. Bu standart çalışma, Osmanlı İmparatorluğu’ndan günümüze Kürt tarihi üzerine en kapsamlı kaynaklardan biri olarak kabul edilmektedir.
- Özoğlu, Hakan: Kürt Ünlüleri ve Osmanlı Devleti: Değişen Kimlikler, Rekabet Eden Sadakatler ve Değişen Sınırlar. Bu kitap, 19. ve 20. yüzyılın başlarında Kürt elitleri ile Osmanlı merkez devleti arasındaki ilişkiyi analiz etmektedir.
- Olson, Robert: Kürt Milliyetçiliğinin Ortaya Çıkışı ve Şeyh Said İsyanı, 1880–1925. Bu çalışma, özellikle Şeyh Ubeydullah İsyanı’nı çevreleyen milliyetçiliğin ortaya çıkışına odaklanmaktadır.
- Klein, Janet: İmparatorluğun Marjları: Osmanlı Aşiret Bölgesindeki Kürt Milisleri. Yazar, Hamidiye Alayları gibi Kürt milislerinin geç Osmanlı İmparatorluğu’ndaki rolünü inceliyor.
- Celil, Celile: 1880 Kürt Ayaklanması: Şeyh Ubeydullah Nehri. Ubeydullah İsyanı üzerine özel bir çalışma.
Genel Tarihsel Bağlamlar
- Martin Strohmeier ve Lale Yalçın-Heckmann: Kürtler: Tarih, Politika, Kültür. Osmanlı dönemi de dahil olmak üzere Kürt tarihine kapsamlı bir giriş.
- İsmail Küpeli: Türkiye’de Kürt Sorunu: Ulus Devletin Şiddetle Dayatılması Üzerine.
Bu kaynaklar ise bölgedeki karmaşık dinamiklerin kapsamlı bir resmini çizmek için Osmanlı arşivlerinden, Batılı konsolos ve gezginlerin raporlarından ve yerel Kürt kayıtlarından yararlanıyor. Bu olayların yorumu bakış açısına (Türk-milliyetçi, Kürt-milliyetçi, Batı-tarihsel) göre değişebilmekle birlikte, tarihler, mekanlar ve aktörler hakkındaki temel gerçekler büyük ölçüde belgelenmiştir.
Bir yanıt yazın