Osmanlı İmparatorluğu, çok uluslu ve çok dinli bir yapıya sahipti. Kürt beylikleri, Yavuz Sultan Selim döneminde Safevilere karşı ittifak kurarak büyük ölçüde gönüllü olarak Osmanlı hakimiyetine girmişti. Bu düzen, uzun süre barış ve sükunet içinde sürse de, 19. yüzyılda başlayan merkezileşme politikaları ve dış müdahaleler dengeleri değiştirdi.
İşte bu dönemdeki başlıca ayaklanmaların dökümü:
1. Bedirhan Bey İsyanı (1840’lar)
Tarihleri: Yaklaşık 1843-1847
Lideri: Botan Emiri Bedirhan Bey
Gerekçeleri:
Osmanlı İmparatorluğu, 19. yüzyılda gücünü artırmak ve idari yapıyı merkezileştirmek istiyordu. Bu durum, yüzyıllardır bölgede özerk bir yapıya sahip olan yerel Kürt beylerinin nüfuzunu tehdit etmeye başladı. Bedirhan Bey, merkezi yönetimin kendi bölgesindeki hakimiyeti kırma girişimlerine ve Tanzimat Fermanı ile getirilen düzenlemelere karşı çıktı.
Cezalandırılması:
Osmanlı ordusu isyanı bastırdı. Bedirhan Bey yakalandı, tutuklandı ve Girit’e sürgün edildi.
2. Yezdanşer İsyanı (1850’ler)
Tarihleri: 1854-1855 civarı (Kırım Savaşı dönemi)
Lideri: Yezdanşer (Bedirhan Bey’in yeğeni)
Gerekçeleri:
Bu isyan da büyük ölçüde Bedirhan Bey’in sürgüne gönderilmesinin ardından merkezi otoritenin boşluğundan ve bölgedeki aşiretler üzerindeki kontrolü yeniden tesis etme çabalarından kaynaklandı. Kırım Savaşı’nın yarattığı karışıklık ortamından faydalanma amacı da güdülmüştür.
Cezalandırılması:
İsyan, Osmanlı güçleri tarafından bastırıldı ve lideri Yezdanşer de yakalanarak cezalandırıldı.
3. Şeyh Ubeydullah Nehri İsyanı (1880)
Tarihleri: 1879-1880
Lideri: Nakşibendi şeyhi Ubeydullah Nehri
Gerekçeleri:
Bu, genellikle Kürt ulusal nitelikli ilk bağımsızlık girişimi olarak kabul edilir. Şeyh Ubeydullah, hem Osmanlı hem de İran devletlerinin zayıflığından faydalanarak “Kürdistan”ı birleştirmeyi ve bağımsız bir yapı kurmayı amaçladı. Aynı zamanda bölgedeki güçlü aşiretlerin köylülere yönelik saldırıları ve devlet otoritesinin yokluğu da isyanın arka planını oluşturuyordu.
Cezalandırılması:
İsyan, Osmanlı ve İran’ın ortak çabaları sonucu bastırıldı. Şeyh Ubeydullah yakalanıp önce Musul’a, ardından Mekke’ye sürgün edildi ve orada vefat etti (1883).
4. I. Dünya Savaşı Dönemi İsyanları (1914 ve sonrası)
Tarihleri: 1914, 1919-1920 civarı
Liderleri: Ali Batı (Midyat), çeşitli aşiret reisleri (Dersim, Koçgiri)
Gerekçeleri:
I. Dünya Savaşı’nın kargaşası, Osmanlı Devleti’nin zayıflaması ve İtilaf Devletleri’nin bağımsız bir Kürt devleti vaatleri bu dönemdeki huzursuzlukları tetikledi. Dersim’de Ferhatuşağı aşireti gibi yerel ayaklanmalar patlak verdi. Savaş sonrası dönemde Ali Batı olayı ve Koçgiri Ayaklanması gibi olaylar yaşandı.
Cezalandırılması:
Bu isyanlar da Osmanlı/Ankara Hükümeti kuvvetleri tarafından askeri harekatlarla bastırıldı, liderleri ve isyancılar cezalandırıldı.
Bu yazıda, Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinde yaşanan ve belkide Kürt milliyetçiliğinin oluşumuna zemin hazırlayan başlıca olaylar ve aktörler özetlenmektedir.
Kaynakca
Önceki blog yazısı, çok sayıda akademik yayın ve tarih incelemesinde sunulan genel bir tarihsel fikir birliğine dayanmaktadır.
Bu olayları ayrıntılı olarak ele alan başlıca kaynaklar ve ileri okumalar şunlardır:
- McDowall, David: Kürtlerin Modern Tarihi. Bu standart çalışma, Osmanlı İmparatorluğu’ndan günümüze Kürt tarihi üzerine en kapsamlı kaynaklardan biri olarak kabul edilmektedir.
- Özoğlu, Hakan: Kürt Ünlüleri ve Osmanlı Devleti: Değişen Kimlikler, Rekabet Eden Sadakatler ve Değişen Sınırlar. Bu kitap, 19. ve 20. yüzyılın başlarında Kürt elitleri ile Osmanlı merkez devleti arasındaki ilişkiyi analiz etmektedir.
- Olson, Robert: Kürt Milliyetçiliğinin Ortaya Çıkışı ve Şeyh Said İsyanı, 1880–1925. Bu çalışma, özellikle Şeyh Ubeydullah İsyanı çevresinde gelişen milliyetçiliğin ortaya çıkışına odaklanmaktadır.
- Klein, Janet: İmparatorluğun Marjları: Osmanlı Aşiret Bölgesindeki Kürt Milisleri. Yazar, Hamidiye Alayları gibi Kürt milislerinin geç Osmanlı İmparatorluğu’ndaki rolünü inceliyor.
- Celil, Celile: 1880 Kürt Ayaklanması: Şeyh Ubeydullah Nehri. Ubeydullah İsyanı üzerine özel bir çalışma.
- Martin Strohmeier ve Lale Yalçın-Heckmann: Kürtler: Tarih, Politika, Kültür. Osmanlı dönemini de kapsayan Kürt tarihine kapsamlı bir giriş.
Bu kaynaklar ise bölgedeki karmaşık dinamiklerin kapsamlı bir resmini çizmek için Osmanlı arşivlerinden, Batılı konsolos ve gezginlerin raporlarından ve yerel Kürt kayıtlarından yararlanıyor. Bu olayların yorumu bakış açısına (Osmanlı-merkezci, Kürt-milliyetçi, Batı-tarihsel) göre değişebilmekle birlikte, tarihler, mekanlar ve aktörler hakkındaki temel gerçekler büyük ölçüde belgelenmiştir.
Bir yanıt yazın