Osmanlı İmparatorluğu döneminde Barzani aşiretinin isyanları ve aşiretin önde gelen liderlerinin yaşadığı sürgün ve cezalandırılmalar, özellikle Şeyh Abdüsselam Barzani ve kardeşi Şeyh Ahmed Barzani‘nin faaliyetleri etrafında şekillenmiştir. Mevcut Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin kurucusu Mustafa Barzani‘nin babası ve amcasıdırlar; Mesut Barzani ise Mustafa Barzani‘nin oğludur.
Barzani Aşireti ve Osmanlı Dönemi İsyanları
Barzani aşireti, bugünkü Irak Kürdistanı’nın kuzeyindeki Barzan bölgesinde (Musul vilayeti) etkin olan nüfuzlu bir Sünni-Şafii, Nakşibendi şeyh ailesidir. Osmanlı İmparatorluğu’nun merkezi otoritesinin zayıfladığı 19. yüzyıl sonları ve 20. yüzyıl başlarında, aşiret reisleri bölgesel otonomi kazanmak amacıyla çeşitli girişimlerde bulunmuşlardır.
Şeyh Abdüsselam Barzani’nin İsyanı ve İdamı (1908-1914)
Osmanlı dönemindeki en önemli Barzani isyanı, II. Meşrutiyet’in ilanından (1908) sonra Şeyh II. Abdüsselam Barzani tarafından başlatılmıştır. Şeyh Abdüsselam, bölgesel nüfuzunu artırmak ve Kürt aşiretlerini birleştirerek özerklik elde etmek amacındaydı.
- İsyanın Nedenleri: Osmanlı İmparatorluğu’nun zor günlerinden ve bölgedeki istikrarsızlıktan faydalanma arzusu, merkezi yönetimin bölgedeki otoritesini sağlamlaştırma çabaları ve dış güçlerin (İngiltere ve Rusya) kışkırtmaları isyanın başlıca nedenleridir.
- İsyanın Gelişimi: 1909 yılında önemli bir isyan başlatan Şeyh Abdüsselam, Osmanlı askeri operasyonları karşısında zaman zaman geri çekilse de, faaliyetlerini sürdürdü.
- Cezalandırılma: 1914 yılında Osmanlı yetkilileri, özellikle Musul Valisi Süleyman Nazif Paşa’nın çabaları sonucu Şeyh Abdüsselam’ı yakaladılar. Musul’da kurulan olağanüstü mahkemede yargılandı ve 14 Aralık 1914‘te “Kürdistan’ın bağımsızlığını istediği” gerekçesiyle idam edildi.
Bitlis Sürgünü ve Sonrası
Barzani ailesinin bazı fertleri ve aşiret üyeleri, isyanlar sonrasında Osmanlı Devleti tarafından cezalandırılmış, bir kısmı da Anadolu’nun farklı yerlerine, özellikle de Bitlis‘e ve hatta Uşak gibi daha batı şehirlere sürülmüştür. Bu sürgünler, aşiretin direnişini kırmak ve bölgedeki etkilerini azaltmak amacını taşımaktaydı.
Şeyh Abdüsselam’ın idamından sonra aşiretin liderliğini kardeşi Şeyh Ahmed Barzani devraldı. Şeyh Ahmed de sonraki yıllarda bölgedeki siyasi faaliyetlere devam etti ve ailesinin siyasi mücadelesini sürdürdü. Aile, Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılışı ve Irak Krallığı’nın kuruluşu sonrasında da bölgenin en önemli Kürt siyasi aktörlerinden biri olmaya devam etmiştir.
Kaynakça
- ARTUÇ, Nevzat. “Osmanlı Devleti’nin Son Dönem Irak Politikasına Bir Örnek: Nazım Paşa’nın Bağdat Valiliği (25 Kasım 1909-15 Mart 1911)”. Belleten, C. LXXIV, S. 271, Yıl: 2010 Aralık, s. 833-870.
- GİRESUN, Mustafa. Osmanlı Dönemi’nde Şeyh Abdüsselam Barzani ve İsyanları (1908-1914). Kitabevi Yayınları, 2025. (Bu eser, Osmanlı ve İngiliz arşiv belgeleri, hatıratlar ve ikincil literatürden yararlanılarak hazırlanmıştır).
- KUTSCHERA, Chris. “Barzaniler”. Kürdoloji Akademi.
- MCDOWALL, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 2004. (Bu esere atıflar, Şeyh Mahmud Berzenci isyanları ve aşiret yapısı bağlamında kullanılmıştır).
- PERİNÇEK, Mehmet. Sovyet Devlet Kaynaklarında Kürt İsyanları. Kaynak Yayınları, İstanbul, 2014.
- TURGUT, Hulusi. Barzani Olayı. (TBMM Kütüphanesi kataloğunda yer alan bir eser [1. dizesi metin içi link]).
- Vikipedi. Mustafa Barzani ve Mesud Barzani maddeleri. (Ailesi ve siyasi rolleri hakkında temel bilgiler için kullanılmıştır).
Linkler
Bir yanıt yazın