Osmanlı İmparatorluğu, 19. yüzyıla girerken içeride ve dışarıda büyük zorluklarla karşı karşıyaydı. Bu zorluklar, köklü reformların habercisi olan Tanzimat Fermanı‘na zemin hazırladı.
Tanzimat‘a Zemin Hazırlayan Gelişmeler
- İç Nedenler:
- Merkezi otoritenin zayıflaması: Taşrada ayanların güçlenmesi ve isyanlar devleti sarsıyordu.
- Ekonomik sıkıntılar: Savaşların uzun sürmesi, tımar sisteminin bozulması ve dış borçlanma ekonomiyi çöküşe sürüklüyordu.
- Azınlık isyanları: Özellikle Balkanlarda milliyetçilik akımlarının etkisiyle bağımsızlık hareketleri yayılıyordu.
- Dış Nedenler:
- Avrupa’daki gelişmeler: Fransız İhtilali’nin yaydığı milliyetçilik, özgürlük ve eşitlik fikirleri imparatorluktaki gayrimüslim toplulukları etkiliyordu.
- Batılı devletlerin baskısı: İngiltere, Fransa ve Rusya gibi büyük güçler, Osmanlı’nın iç işlerine müdahale etmek için azınlık haklarını bir araç olarak kullanıyorlardı.
- Mısır Meselesi: Kavalalı Mehmet Ali Paşa‘nın isyanı ve dış destek arayışı, Osmanlı’yı Batılı devletlerin himayesine muhtaç bıraktı.
Tanzimat’ın İlanı
Bu baskılar ve iç dinamikler sonucunda, 3 Kasım 1839 tarihinde Hariciye Nazırı Mustafa Reşit Paşa tarafından, Sultan Abdülmecid döneminde Gülhane Hatt-ı Hümayunu olarak da bilinen Tanzimat Fermanı ilan edildi. Ferman, padişahın mutlak yetkilerini kanunlar çerçevesinde sınırlamayı hedefleyen anayasacılığın başlangıcı kabul edilir.
Tanzimat’ın Osmanlı Devleti’ne Etkileri
Tanzimat, devleti modernleştirme sürecinde hem olumlu (müspet) hem de olumsuz (menfi) sonuçlar doğurdu.
- Müspet Etkileri:
- Kanun Önünde Eşitlik: Din, dil, ırk farkı gözetmeksizin tüm tebaanın can, mal ve namus güvenliği devlet garantisi altına alındı.
- Özel Mülkiyetin Korunması: Müsadere (devletin kişilerin malına el koyması) sistemi kaldırıldı, özel mülkiyet güvence altına alındı.
- Modern Hukuk: Avrupa tarzı ticaret ve ceza kanunları kabul edilerek modern hukuk kuralları uygulanmaya başladı.
- Askerlik: Askerlik bir vatan hizmeti olarak yeniden düzenlendi.
- Menfi Etkileri:
- Dışa Bağımlılık: Ekonomik sorunlar ve dış borçlanma (özellikle Kırım Savaşı sonrası) arttı ve Düyun-ı Umumiye idaresinin kurulmasına yol açtı, bu da ekonomik bağımsızlığı zedeledi.
- Toplumsal Gerilim: Eşitlik ilkesi, Müslümanlar arasında mevcut imtiyazlarını kaybetme endişesi yaratırken, gayrimüslimler arasında ise daha fazla hak taleplerine yol açarak gerilimi artırdı.
- Yetersiz Uygulama: Fermanın getirdiği reformlar taşrada her zaman tam olarak uygulanamadı ve bazıları kağıt üzerinde kaldı.
Tanzimat Öncesi ve Sonrası Azınlıklar ve İktisat
- Tanzimat Öncesi:
- Gayrimüslimler, “millet sistemi” adı verilen bir yapı içinde kendi dini liderleri tarafından yönetilirdi ve devlete cizye vergisi öderlerdi.
- Kapitülasyonlar sayesinde Batılı devletlerin himayesinde olan azınlıklar, ekonomik açıdan avantajlı konuma gelmişlerdi.
- Tanzimat Sonrası:
- Tanzimat ve ardından gelen Islahat Fermanı (1856) ile azınlıklara tam bir eşit vatandaşlık hakkı tanındı.
- Devlet memuru olma yolu açıldı ve cizye vergisi kaldırılarak askerlik bedeli (bedel-i askeriye) getirildi.
- Bu yeni haklar, azınlıkların ticari ve ekonomik alandaki etkinliklerini daha da artırmalarını sağladı, ancak aynı zamanda Müslüman ve gayrimüslim tebaa arasındaki sosyo-ekonomik uçurumu belirginleştirdi.
Tanzimat Fermanı, Osmanlı modernleşmesinin temelini oluşturdu ve imparatorluğun ömrünü uzatma çabasında önemli bir adım oldu, ancak tam anlamıyla bir “Osmanlı milleti” yaratma hedefine ulaşamadı ve beraberinde yeni sorunlar da getirdi.
Blog yazısında verilen bilgiler ansiklopedik nitelikte genel tarih bilgileridir ve belirli birincil kaynaklara veya akademik makalelere doğrudan atıfta bulunmadan derlenmiştir.
Ancak, bu konuda derinlemesine bilgi edinmek için başvurabileceğiniz akademik ve güvenilir kaynaklar şunlardır:
- Kitaplar:
- Halil İnalcık, “Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600)” veya diğer ilgili eserleri
- Bernard Lewis, “Modern Türkiye’nin Doğuşu”
- Niyazi Berkes, “Türkiye’de Çağdaşlaşma”
- Şerif Mardin, “Jön Türklerin Siyasi Fikirleri 1895-1908”
- Makaleler ve Akademik Veritabanları:
- Tarih alanında uzmanlaşmış dergilerde (örneğin, Belleten, Osmanlı Bilimi Araştırmaları) yayımlanmış makaleler.
- JSTOR veya DergiPark gibi akademik veritabanları üzerinden “Tanzimat Fermanı”, “Osmanlı modernleşmesi” anahtar kelimeleriyle arama yapabilirsiniz.
- Resmi Kurumlar:
- T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı kaynakları ve yayımları.
- Linkler
- https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/195218
- https://sssjournal.com/?mod=makale_tr_ozet&makale_id=58469
- https://www.hurriyet.com.tr/gundem/tanzimat-fermani-nedir-tanzimat-fermani-tarihi-maddeleri-ozellikleri-ve-padisahi-hakkinda-bilgi-41484931
- https://tanzimat-fermaninin-getirdigi-yenilikler.nedir.org/
Bir yanıt yazın