Osmanlı İmparatorluğu‘nun son dönemine damgasını vuran, modern Türkiye Cumhuriyeti‘nin kuruluşunda ise dolaylı ancak güçlü etkileri bulunan İttihat ve Terakki Fırkası (İTF), karmaşık ve tartışmalı bir tarihe sahip siyasi bir harekettir. Mutlak monarşiye karşı doğan bu gizli cemiyet, zamanla imparatorluğun tek hâkimi olmuş, aldığı kararlarla tarihin akışını değiştirmiştir.
Doğuşu, Lider Kadrosu ve Üyeleri
İttihat ve Terakki Cemiyeti, Sultan II. Abdülhamid‘in baskıcı rejimine karşı, imparatorluğun çöküşünü engellemek ve anayasal düzeni (Meşrutiyet) yeniden tesis etmek amacıyla 3 Haziran 1889’da İstanbul’daki Askeri Tıp Okulu öğrencilerince gizli bir örgüt olarak kuruldu. İlk kurucuları arasında İbrahim Temo, Abdullah Cevdet, İshak Sükuti ve Mehmet Reşit gibi isimler vardı.
Cemiyet, zamanla Jön Türk (Genç Türkler) hareketi içinde büyüdü ve özellikle Balkanlar’da, Selanik’te güçlendi. Askerî ve sivil bürokratların katılımıyla genişleyen örgütün yönetiminde, sonradan “Üç Paşalar” olarak anılacak olan Talat Paşa, Enver Paşa ve Cemal Paşa etkili oldu. Diğer önemli liderler arasında Ahmet Rıza Bey ve Mustafa Kemal Atatürk de kısa bir süre “Vatan ve Hürriyet” cemiyeti ile İTF’ye katıldı.
I. ve II. Meşrutiyetle İlişkileri
İTF’nin temel amacı Meşrutiyet‘i yeniden ilan ettirmekti. Sultan II. Abdülhamid’in istibdat (baskı) yönetimine son vermek isteyen cemiyet, özellikle Rumeli’deki askerî kanadın baskısıyla 1908’de II. Meşrutiyet‘in ilanını sağladı. Bu başarı, onlara büyük bir prestij kazandırdı.
Ancak İTF’nin iktidara tam hakimiyeti, 1909’daki 31 Mart Vakası’ndan sonra gerçekleşti. Bu isyanı bahane eden İttihatçılar, Hareket Ordusu ile İstanbul’a girerek yönetimi ele geçirdi ve Abdülhamid’i tahttan indirme kararını Meclis’ten geçirdi. Bu tarihten itibaren 1918’e kadar Osmanlı siyasetinin tek belirleyicisi oldular.
II. Abdülhamid’i Tahttan İndirme Gerekçeleri
İttihatçıların Sultan II. Abdülhamid’i tahttan indirme gerekçeleri, onu 31 Mart Vakası ile doğrudan ilişkilendirmeleriydi. Kendi iktidarlarına karşı bir tehdit olarak gördükleri padişahın, isyancıları kışkırttığına inandılar. Meclis-i Mebusan’ın kararıyla hal fetvası çıkarılarak, padişahın mutlak otoritesini saray bürokrasisi üzerinden sürdürme çabalarına son verildi.
Balkan Harbi‘ne Bakış Açıları ve Sonuçları
İTF’nin iktidarının ilk yılları Balkan Savaşları ile tam bir kaosa sürüklendi (1912-1913). İttihatçılar, başlangıçta Balkan milletleri arasında “Osmanlıcılık” fikriyle birliği sağlamayı umut etse de, Balkan devletlerinin yayılmacı emelleri ve milliyetçilik akımları bu politikayı boşa çıkardı.
Savaşlardaki ağır yenilgi ve Edirne’nin kaybı, İTF içinde büyük bir krize neden oldu. Bu durum, Enver Paşa önderliğindeki bir grup fedainin 23 Ocak 1913’te Bâb-ı Âli Baskını‘nı düzenleyerek yönetimi tamamen ele geçirmesine yol açtı. Balkan Savaşları’nın sonucunda Osmanlıcılık fikri iflas etti ve Türk milliyetçiliği akımı güç kazandı.
Türkiye Cumhuriyeti’nin Kuruluşundaki Etkileri
İttihat ve Terakki Fırkası, I. Dünya Savaşı’ndaki yenilgiden sonra 1918’de kendini feshetti ve liderleri yurt dışına kaçtı. Ancak İTF’nin mirası, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunda önemli rol oynadı.
Birçok İttihatçı subay ve bürokrat, Anadolu’ya geçerek Millî Mücadele saflarına katıldı. Cumhuriyet’i kuran kadro içinde eski İttihatçıların sayısı oldukça fazlaydı. İTF’nin modernleşme, merkezileşme ve ulus-devlet inşa etme idealleri, yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti’ne taşındı. Fırka, modern Türk siyasi hayatının ve bürokratik geleneğinin temelini oluşturan ilk büyük siyasal örgüt olarak tarihe geçti.
Kaynakca:
Bu yazı, çeşitli akademik kaynaklardan derlenen tarihsel gerçeklere ve Osmanlı tarihinin genel tarihsel özetlerine dayanmaktadır. Bilgiler, Jön Türkler ve geç Osmanlı İmparatorluğu tarihi üzerine yazılmış temel çalışmaların bir sentezinden derlenmiştir.
ilgili akademik çalışma ve kaynaklardan bazıları şunlardır:
- Ahmad, Feroz. Jön Türkler: Türk Siyasetinde İttihat ve Terakki Cemiyeti, 1908–1914. Oxford University Press, 1969.
- Lewis, Bernard. Modern Türkiye’nin Doğuşu. Oxford University Press, 1961.
- Hanioğlu, M. Şükrü. Muhalefetteki Jön Türkler. Oxford University Press, 1995.
- Hanioğlu, M. Şükrü. Devrime Hazırlık: Jön Türkler, 1902–1908. Oxford University Press, 2001.
- Ramsaur, Ernest E. The Young Turks: Prelude to the Revolution of 1908. Princeton University Press, 1957.
- Tunaya, Tarık Zafer. Türkiye’de Siyasal Partiler, cilt 3, İttihat ve Terakki. İletişim Yayınları, 1989.
Ek bilgiler, İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin (İTC) tarihiyle ilgili tarihsel genel bakış makalelerinden ve çevrimiçi ansiklopedilerden alınmıştır.
Linkler:
https://www.fikriyat.com/galeri/tarih/abdulhamid-tahttan-neden-ve-kim-tarafindan-indirildi
https://www.memurlar.net/album/8750/sultan-abdulhamit-in-tahttan-indirilisi.html
https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1761131
https://atamdergi.gov.tr/tam-metin/57/tur
https://www.bisav.org.tr/Bulten/184/1174/balkan_savaslari_ve_turk_kimliginin_insasi
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/9821
https://tr.wikipedia.org/wiki/Vatan_ve_Hürriyet_Cemiyeti
https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/706/ittihat-ve-Terakki-Cemiyeti-/-Firkasi
Bir yanıt yazın